Του Αρχιμ. Μακαρίου Τσιμέρη, Κληρικού της Ι.Μ. Θεσσαλονίκης, Υπ. Διδάκτορος Θεολογίας ΑΠΘ
«Η Πόλις εάλω...»
Υπάρχουν γεγονότα στην ιστορία που δεν τελειώνουν ποτέ. Δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν, ούτε περιορίζονται σε μια χρονολογία μέσα στα βιβλία.
Συνεχίζουν να ζουν μέσα στη μνήμη ενός λαού, μέσα στην πίστη του, μέσα στην ψυχή του. Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως στις 29 Μαΐου 1453 είναι ένα τέτοιο γεγονός.
Δεν ήταν απλώς η πτώση μιας πρωτεύουσας. Δεν ήταν μόνο το τέλος μιας αυτοκρατορίας που κράτησε περισσότερο από χίλια χρόνια. Ήταν το τέλος ενός ολόκληρου κόσμου.
Του κόσμου της Ρωμανίας. Του κόσμου που ένωσε την ελληνική παιδεία, τη ρωμαϊκή πολιτική παράδοση και την ορθόδοξη χριστιανική πίστη.
Και όμως, έξι αιώνες μετά, η Άλωση εξακολουθεί να μιλά. Όχι μόνο για το τι συνέβη τότε, αλλά και για όσα συμβαίνουν σήμερα.
Οι τελευταίες ημέρες της Βασιλεύουσας
Την άνοιξη του 1453 η Κωνσταντινούπολη ήταν πλέον σκιά του παλαιού εαυτού της. Η άλλοτε κραταιά αυτοκρατορία είχε περιοριστεί σχεδόν μόνο στα τείχη της Πόλης.
Οι πληγές από τις εσωτερικές έριδες, τις πολιτικές συγκρούσεις, την πνευματική κόπωση και τις συνεχείς επιδρομές είχαν αφήσει βαθιά τραύματα.
Απέναντί της στεκόταν ο νεαρός αλλά αποφασισμένος Μωάμεθ Β΄, ο οποίος είχε ως μεγάλο στόχο να κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη και να γίνει ο νέος κυρίαρχος της Ανατολής.
Οι Οθωμανοί διέθεταν τεράστιο στρατό, βαριά πυροβόλα και πολεμική υπεροχή. Οι υπερασπιστές της Πόλης ήταν ελάχιστοι.
Υπολογίζεται ότι δεν ξεπερνούσαν τις επτά με οκτώ χιλιάδες άνδρες. Ανάμεσά τους Έλληνες, Γενουάτες και λίγοι ξένοι εθελοντές.
Κι όμως, παρά την αριθμητική αδυναμία, η Πόλη αντιστεκόταν.
Ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, γνώριζε ότι η μάχη ήταν σχεδόν χαμένη. Όμως αρνήθηκε να εγκαταλείψει.
Δεν διαπραγματεύθηκε την παράδοση. Δεν επέλεξε να σωθεί προσωπικά. Προτίμησε να σταθεί στα τείχη μαζί με τον λαό και τους στρατιώτες του.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το μεγαλύτερο μεγαλείο του.
Όχι στη νίκη.
Αλλά στην άρνηση της υποταγής.
Η τελευταία λιτανεία και το σημείο της Παναγίας
Μέσα στην αγωνία των τελευταίων ημερών, οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης στράφηκαν εκεί όπου πάντοτε στρεφόταν η Ρωμιοσύνη στις δύσκολες ώρες: στην πίστη.
Λίγες ημέρες πριν από την Άλωση πραγματοποιήθηκε μεγάλη λιτανεία στους δρόμους της πόλης με την ιερή εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας, της προστάτιδας της Βασιλεύουσας.
Σύμφωνα με τις ιστορικές παραδόσεις και τις μαρτυρίες χρονικογράφων, κατά τη διάρκεια της πομπής συνέβη κάτι συγκλονιστικό.
Η εικόνα γλίστρησε από τα χέρια εκείνων που τη μετέφεραν και έπεσε στο έδαφος.
Οι παρευρισκόμενοι πάγωσαν.
Όταν προσπάθησαν να τη σηκώσουν, ένιωσαν πως είχε γίνει ασήκωτη, σαν να είχε αποκτήσει ξαφνικά τεράστιο βάρος.
Μετά από μεγάλη προσπάθεια κατάφεραν να τη σηκώσουν ξανά, αλλά αμέσως ξέσπασε τρομερή καταιγίδα με καταρρακτώδη βροχή και χαλάζι, αναγκάζοντας τη λιτανεία να διαλυθεί.
Για τους πολιορκημένους Βυζαντινούς τα γεγονότα αυτά δεν ήταν τυχαία.
Τα ερμήνευσαν ως σημάδι.
Η πτώση της εικόνας συμβόλιζε την πτώση της ίδιας της Πόλης.
Το ασήκωτο βάρος έμοιαζε σαν να δήλωνε ότι η Θεοτόκος αποχωρούσε από την προστασία της Βασιλεύουσας.
Η καταιγίδα έμοιαζε σαν ουράνιος θρήνος.
Ανεξάρτητα από το πώς προσεγγίζει κανείς ιστορικά αυτές τις αφηγήσεις, η αλήθεια είναι μία: το ηθικό των υπερασπιστών κλονίστηκε βαθιά.
Όταν ένας λαός πιστεύει ότι ακόμη και ο ουρανός τον εγκατέλειψε, τότε η πτώση πλησιάζει.
Η θεολογική διάσταση της Άλωσης
Η Ορθόδοξη παράδοση δεν είδε ποτέ την Άλωση μόνο ως στρατιωτική ή πολιτική καταστροφή.
Τη συνέδεσε και με την πνευματική κατάσταση του λαού.
Πολλοί λόγιοι και εκκλησιαστικοί της εποχής μίλησαν για ηθική παρακμή, διχόνοια, αλαζονεία, προδοσίες, φιλοδοξίες και απομάκρυνση από το πνεύμα της μετάνοιας.
Η αυτοκρατορία είχε αρχίσει να πέφτει πολύ πριν πέσουν τα τείχη.
Πρώτα αλώθηκαν οι καρδιές.
Πρώτα μπήκε μέσα η διχόνοια.
Πρώτα χάθηκε η ενότητα.
Πρώτα υποχώρησε η αλήθεια μπροστά στο συμφέρον.
Και μόνο στο τέλος ήρθε ο εξωτερικός εχθρός.
Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο θεολογικό μήνυμα της Άλωσης.
Καμία αυτοκρατορία δεν πέφτει μόνο απ' έξω.
Πέφτει πρώτα από μέσα.
Οι σύγχρονες αλώσεις
Σήμερα δεν βλέπουμε οθωμανικά στρατεύματα έξω από τα τείχη.
Δεν ακούμε κανόνια να γκρεμίζουν πέτρες.
Και όμως, οι αλώσεις συνεχίζονται.
Υπάρχουν αλώσεις πιο ύπουλες, πιο αθόρυβες και ίσως πιο επικίνδυνες.
Αλώνεται η οικογένεια όταν χάνεται η αγάπη και η θυσία.
Αλώνεται η παιδεία όταν μετατρέπεται μόνο σε μηχανισμό επαγγελματικής επιβίωσης και όχι καλλιέργειας ψυχών.
Αλώνεται η πίστη όταν γίνεται επιφανειακή συνήθεια χωρίς βίωμα.
Αλώνεται η γλώσσα όταν χάνει το βάθος και την αλήθεια της.
Αλώνεται η πατρίδα όταν ξεχνά την ιστορία της.
Αλώνεται ο άνθρωπος όταν συνηθίζει στο ψέμα, στην αδιαφορία, στον ατομισμό και στον φόβο.
Ζούμε σε μια εποχή όπου πολλοί άνθρωποι έχουν τα πάντα και όμως αισθάνονται εσωτερικά άδειοι.
Μια εποχή τεχνολογικής προόδου αλλά πνευματικής εξάντλησης.
Μια εποχή πληροφορίας αλλά όχι σοφίας.
Μια εποχή επικοινωνίας αλλά βαθιάς μοναξιάς.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο μεγάλη άλωση της εποχής μας:
η άλωση της ψυχής.
Είμαστε άραγε οι τελευταίοι αυτοκράτορες;
Το μεγάλο ερώτημα σήμερα δεν είναι μόνο τι έγινε το 1453.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Εμείς τι κάνουμε τώρα;
Ο καθένας μας έχει τη δική του «Πόλη» να υπερασπιστεί.
Την οικογένειά του.
Την πίστη του.
Τις αξίες του.
Την αξιοπρέπειά του.
Την αλήθεια του.
Και πολλές φορές αισθανόμαστε όπως οι τελευταίοι υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης:
λίγοι,
κουρασμένοι,
περικυκλωμένοι,
απογοητευμένοι.
Όμως ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν έμεινε στην ιστορία επειδή νίκησε.
Έμεινε επειδή στάθηκε όρθιος.
Επειδή αρνήθηκε να παραδώσει αμαχητί αυτό που είχε χρέος να φυλάξει.
Αυτό είναι το μεγάλο μήνυμα για τον σύγχρονο άνθρωπο.
Δεν μπορούμε πάντοτε να αποτρέψουμε όλες τις ήττες.
Μπορούμε όμως να επιλέξουμε τον τρόπο με τον οποίο θα σταθούμε απέναντί τους.
Θα παραδώσουμε αδιαμαρτύρητα την ψυχή μας;
Θα αφήσουμε την αλήθεια να πέσει χωρίς αγώνα;
Θα συνηθίσουμε το σκοτάδι;
Ή θα κρατήσουμε αναμμένο έστω ένα μικρό φως;
Η Ρωμιοσύνη δεν πέθανε
Η Άλωση δεν ήταν το τέλος του Ελληνισμού.
Η Πόλη έπεσε, αλλά η Ρωμιοσύνη επέζησε.
Επέζησε μέσα στην Εκκλησία.
Μέσα στη γλώσσα.
Μέσα στα μοναστήρια.
Μέσα στα κρυφά σχολειά της μνήμης και της παράδοσης.
Μέσα στους ανθρώπους που αρνήθηκαν να ξεχάσουν ποιοι είναι.
Και αυτό είναι ίσως το πιο ελπιδοφόρο μήνυμα.
Ακόμη κι όταν όλα φαίνονται χαμένα, ένας λαός δεν χάνεται όσο κρατά ζωντανή την ψυχή του.
Οι αυτοκρατορίες πέφτουν.
Τα τείχη γκρεμίζονται.
Οι εποχές αλλάζουν.
Αλλά η αλήθεια, η πίστη και η μνήμη μπορούν να επιβιώσουν ακόμη και μέσα στα ερείπια.
Η μνήμη της Άλωσης σήμερα
Έξι αιώνες μετά, η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική επέτειο.
Παραμένει ζωντανή μνήμη μέσα στην καρδιά της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού.
Κάθε χρόνο, ιδιαίτερα τις ημέρες γύρω από την 29η Μαΐου, σε ναούς, μητροπόλεις και κοινότητες σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο τελούνται ιερά μνημόσυνα, αγρυπνίες, ομιλίες και επετειακές εκδηλώσεις στη μνήμη της Βασιλεύουσας και των τελευταίων υπερασπιστών της.
Δεν πρόκειται μόνο για μια ιστορική ανάμνηση.
Είναι μια πράξη συλλογικής μνήμης.
Ένας τρόπος να δηλώνει η Ρωμιοσύνη ότι δεν ξέχασε.
Ότι εξακολουθεί να κρατά μέσα της τη μνήμη της Πόλης, της πίστης και της θυσίας.
Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλούν τέτοιες στιγμές και στην τοπική μας Εκκλησία.
Με σεβασμό στην ιστορική παρακαταθήκη και με εκκλησιαστική ευαισθησία, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κ. Φιλόθεος τέλεσε ιερό μνημόσυνο για την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και τους πεσόντες υπερασπιστές της Πόλης.
Ακολούθησε επετειακή εκδήλωση στον Ιερό Ναό Αγίας Γλυκερίας στα Κωνσταντινουπολίτικα, μέσα σε κλίμα συγκίνησης, ιστορικής μνήμης και πνευματικού προβληματισμού.
Τέτοιες εκδηλώσεις δεν έχουν χαρακτήρα απλής νοσταλγίας.
Δεν αποσκοπούν στην αναμόχλευση παθών ή στην καλλιέργεια μίσους.
Αντιθέτως, λειτουργούν ως υπενθύμιση ευθύνης.
Μας καλούν να θυμηθούμε ποιοι είμαστε.
Να συνδεθούμε με τις ρίζες μας.
Να διδαχθούμε από τα λάθη, τις θυσίες και την πίστη εκείνων που έζησαν τις τελευταίες ώρες της Βασιλεύουσας.
Και ίσως μέσα σε αυτή τη μνήμη να αναζητήσουμε και τη δική μας προσωπική αφύπνιση.
Γιατί οι λαοί που χάνουν τη μνήμη τους κινδυνεύουν να χάσουν και την ψυχή τους.
Κάθε 29η Μαΐου δεν θυμόμαστε μόνο μια ήττα.
Θυμόμαστε μια στάση ζωής.
Θυμόμαστε ανθρώπους που έμειναν στις επάλξεις όταν όλα είχαν σχεδόν χαθεί.
Θυμόμαστε ότι οι μεγαλύτερες μάχες δεν δίνονται μόνο στα πεδία των πολέμων αλλά κυρίως μέσα στην καρδιά του ανθρώπου.
Η Κωνσταντινούπολη έπεσε όταν κατέρρευσαν τα τείχη.
Ο άνθρωπος όμως πέφτει όταν παραιτείται.
Και ίσως σήμερα περισσότερο από ποτέ έχουμε ανάγκη να γίνουμε κι εμείς — μέσα στην καθημερινότητά μας — λίγο σαν τους τελευταίους υπερασπιστές της Πόλης.
Όχι με φανατισμό.
Όχι με μίσος.
Αλλά με πίστη.
Με αλήθεια.
Με μνήμη.
Με αξιοπρέπεια.
Και με την απόφαση ότι, ακόμη κι αν όλα γύρω αλλάζουν, εμείς δεν θα παραδώσουμε αμαχητί την ψυχή μας.
Σύντομες ενδεικτικές πηγές:
* Γεώργιος Φραντζής (Σφραντζής), «Χρονικόν».
* Δούκας, «Ιστορία Τουρκοβυζαντινή».
* Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, «Αποδείξεις Ιστοριών».
* Steven Runciman, «Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης 1453».
* Donald Nicol, «Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου».
* Φώτης Κόντογλου, κείμενα περί Ρωμιοσύνης.
* Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος και Γ. Μεταλληνός, θεολογικές προσεγγίσεις για τη Ρωμιοσύνη και το Βυζάντιο.
* Εκκλησιαστικές παραδόσεις και βυζαντινά χρονικά για την Παναγία Οδηγήτρια και τα γεγονότα πριν την Άλωση.
* Ενορία Αφιδνών.
ΠΗΓΗ:ROMFEA.GR
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου